Toruń / Jakubskie Przedmieście
Cmentarz
żydowski
w Toruniu
„Każdy człowiek ma imię
dane mu przez Boga
i przez ojca dane mu i przez matkę”
przeł. Robert Stiller · źródło cytatu ↗
W 1975 roku, podczas likwidacji cmentarza, Bohdan Horbaczewski fotografował jego bramę, nagrobki i inskrypcje. Na zdjęciach zachowały się widoki cmentarza i inskrypcje nagrobne.
Otwórz księgę pamięci01 / Miejsce
Cmentarz przy
ulicy Pułaskiego
Między dzisiejszymi ulicami Pułaskiego, Antczaka i Konopackich znajdował się cmentarz żydowskich mieszkańców Torunia. Zlikwidowano go w 1975 roku. Dawny układ terenu i wygląd nagrobków zachowały się na fotografiach.
W styczniu i lutym 1975 roku Bohdan Horbaczewski dokumentował cmentarz podczas jego likwidacji. Fotografował całe pomniki i ich fragmenty, hebrajskie i niemieckie napisy, bramę oraz zabudowania. Na części ujęć widać już rozbite nagrobki i pozostałe po nich cokoły.
Zobacz, gdzie był cmentarz (otwiera nową kartę)Według opracowania Muzeum POLIN cmentarz prawdopodobnie już istniał. Dokładna data założenia pozostaje nieznana.
Likwidacja cmentarza. Bohdan Horbaczewski dokumentuje jego teren, nagrobki i zabudowania.
Odsłonięcie pomnika upamiętniającego cmentarz i żydowskich mieszkańców Torunia.
Historia: Muzeum POLIN / Wirtualny Sztetl (otwiera nową kartę). Datowanie fotografii: spis dołączony do zbioru.
02 / Imiona
Pochowani
na cmentarzu
W spisie fotografii odnotowano nazwiska: Meir Gurman, Szlomo Kaliszer, Mosze Kaliszer, Ernstine Rewaldt i Fanny Landau. Przy każdym nazwisku zamieszczono fotografie nagrobka.
Imiona, nazwiska i daty przytaczamy zgodnie ze spisem dołączonym do fotografii.
03 / Świadectwo
Styczeń–luty
1975
Na jednych zdjęciach można jeszcze odczytać inskrypcję lub rozpoznać ornament. Na innych widać rozbite pomniki, puste obudowy grobów i kamienie leżące na ziemi.
Zobacz fotografie miejsca04 / Archiwum
Fotografie i plany
Fotografiom towarzyszą opisy ze spisu dołączonego do zbioru. Wybierz zdjęcie, aby je powiększyć.
Plany zachowują opisy ze spisu. Ich datowanie i przyporządkowanie wymagają dalszego sprawdzenia; skany 51 i 54 wyglądają na różne kadry tego samego planu.
Nie znaleziono fotografii. Spróbuj krótszego nazwiska lub innego słowa.
05 / Kontakt
Uzupełnij
tę historię
Rozpoznajesz nazwisko, masz fotografię, dokument lub wspomnienie związane z tym cmentarzem? Napisz do autorki projektu.
06 / O projekcie
Zikaron.
Pamięć miejsc.
Zikaron to cykl poświęcony zachowaniu pamięci o cmentarzach żydowskich i pochowanych na nich osobach. Pierwsza część dotyczy cmentarza w Toruniu. Kolejne będą przedstawiać inne miejsca na podstawie fotografii, dokumentów i wspomnień.
Toruńską część projektu oparto na fotografiach Bohdana Horbaczewskiego z 1975 roku i dołączonym do nich spisie. Skany wykonał Jędrzej Horbaczewski.
Źródła i zasady opracowania
Podpisy fotografii pochodzą ze spisu dołączonego do zbioru. Niejasności i rozbieżności opisano przy odpowiednich materiałach.
Archiwum obejmuje 53 numery katalogowe: 49 pozycji fotograficznych i 4 pliki z planami. Numer 4 pozostał pusty w spisie; nie ma też odpowiadającego mu zdjęcia. Zachowany zbiór pokazuje jedynie część nagrobków. Nie zastępuje pełnej listy pochowanych tu osób.
Źródła i dalsza lektura
- Spis zdjęć Bohdana Horbaczewskiego, styczeń–luty 1975, dołączony do zbioru.
- Muzeum POLIN, Wirtualny Sztetl: Cmentarz żydowski w Toruniu ↗
- Anna Bieniaszewska, „Żydzi w Toruniu w latach 1793–1950”, 2011 (PDF) ↗
- Magdalena Niedzielska, „Cmentarz żydowski”, Toruń 2010 (publikacja wskazana do dalszej kwerendy).
Niejasności w dokumentacji
Niektóre napisy widoczne na zdjęciach są fragmentaryczne, a spis nie zawsze podaje pełne nazwisko. Osobnego wyjaśnienia wymagają też daty planów: pozycje 51 i 54 wyglądają na różne kadry tego samego dokumentu, choć opisano je inaczej.
Jeśli rozpoznajesz osobę lub dokument albo masz materiał, który uzupełnia opis, możesz skorzystać z formularza kontaktowego. Informacje od czytelników zostaną sprawdzone przed włączeniem do opracowania.
Nazwa projektu i motto
Hebrajskie słowo זיכרון (Zikaron) oznacza „pamięć”. Znaczenie podaje słownik języka hebrajskiego Pealim ↗.
Na wstępie przywołujemy fragment wiersza Zeldy w przekładzie Roberta Stillera. Tekst przekładu zamieszczono na stronie 7 publikacji „Lista żydowska - jeszcze jedno świadectwo Holokaustu”, Archiwum Państwowe w Opolu, 2014 (PDF) ↗.