Toruń / Jakubskie Przedmieście

Cmentarz
żydowski
w Toruniu

„Każdy człowiek ma imię
dane mu przez Boga
i przez ojca dane mu i przez matkę”

Zelda, Każdy człowiek ma imię
przeł. Robert Stiller · źródło cytatu ↗

W 1975 roku, podczas likwidacji cmentarza, Bohdan Horbaczewski fotografował jego bramę, nagrobki i inskrypcje. Na zdjęciach zachowały się widoki cmentarza i inskrypcje nagrobne.

Otwórz księgę pamięci
01 / Brama od strony zachodniejFot. Bohdan Horbaczewski, 1975
Z cyklu „Pamięć miejsc”Przewiń, aby poznać historię

01 / Miejsce

Cmentarz przy
ulicy Pułaskiego

Między dzisiejszymi ulicami Pułaskiego, Antczaka i Konopackich znajdował się cmentarz żydowskich mieszkańców Torunia. Zlikwidowano go w 1975 roku. Dawny układ terenu i wygląd nagrobków zachowały się na fotografiach.

W styczniu i lutym 1975 roku Bohdan Horbaczewski dokumentował cmentarz podczas jego likwidacji. Fotografował całe pomniki i ich fragmenty, hebrajskie i niemieckie napisy, bramę oraz zabudowania. Na części ujęć widać już rozbite nagrobki i pozostałe po nich cokoły.

Zobacz, gdzie był cmentarz (otwiera nową kartę)
1723

Według opracowania Muzeum POLIN cmentarz prawdopodobnie już istniał. Dokładna data założenia pozostaje nieznana.

1975

Likwidacja cmentarza. Bohdan Horbaczewski dokumentuje jego teren, nagrobki i zabudowania.

2009

Odsłonięcie pomnika upamiętniającego cmentarz i żydowskich mieszkańców Torunia.

Historia: Muzeum POLIN / Wirtualny Sztetl (otwiera nową kartę). Datowanie fotografii: spis dołączony do zbioru.

02 / Imiona

Pochowani
na cmentarzu

W spisie fotografii odnotowano nazwiska: Meir Gurman, Szlomo Kaliszer, Mosze Kaliszer, Ernstine Rewaldt i Fanny Landau. Przy każdym nazwisku zamieszczono fotografie nagrobka.

Imiona, nazwiska i daty przytaczamy zgodnie ze spisem dołączonym do fotografii.

05 / Północna część cmentarza w trakcie likwidacji, 1975

03 / Świadectwo

Styczeń–luty
1975

Na jednych zdjęciach można jeszcze odczytać inskrypcję lub rozpoznać ornament. Na innych widać rozbite pomniki, puste obudowy grobów i kamienie leżące na ziemi.

Zobacz fotografie miejsca

04 / Archiwum

Fotografie i plany

Fotografiom towarzyszą opisy ze spisu dołączonego do zbioru. Wybierz zdjęcie, aby je powiększyć.

05 / Kontakt

Uzupełnij
tę historię

Rozpoznajesz nazwisko, masz fotografię, dokument lub wspomnienie związane z tym cmentarzem? Napisz do autorki projektu.

06 / O projekcie

Zikaron.
Pamięć miejsc.

Zikaron to cykl poświęcony zachowaniu pamięci o cmentarzach żydowskich i pochowanych na nich osobach. Pierwsza część dotyczy cmentarza w Toruniu. Kolejne będą przedstawiać inne miejsca na podstawie fotografii, dokumentów i wspomnień.

Toruńską część projektu oparto na fotografiach Bohdana Horbaczewskiego z 1975 roku i dołączonym do nich spisie. Skany wykonał Jędrzej Horbaczewski.

Źródła i zasady opracowania

Podpisy fotografii pochodzą ze spisu dołączonego do zbioru. Niejasności i rozbieżności opisano przy odpowiednich materiałach.

Archiwum obejmuje 53 numery katalogowe: 49 pozycji fotograficznych i 4 pliki z planami. Numer 4 pozostał pusty w spisie; nie ma też odpowiadającego mu zdjęcia. Zachowany zbiór pokazuje jedynie część nagrobków. Nie zastępuje pełnej listy pochowanych tu osób.

Źródła i dalsza lektura
Niejasności w dokumentacji

Niektóre napisy widoczne na zdjęciach są fragmentaryczne, a spis nie zawsze podaje pełne nazwisko. Osobnego wyjaśnienia wymagają też daty planów: pozycje 51 i 54 wyglądają na różne kadry tego samego dokumentu, choć opisano je inaczej.

Jeśli rozpoznajesz osobę lub dokument albo masz materiał, który uzupełnia opis, możesz skorzystać z formularza kontaktowego. Informacje od czytelników zostaną sprawdzone przed włączeniem do opracowania.

Nazwa projektu i motto

Hebrajskie słowo זיכרון (Zikaron) oznacza „pamięć”. Znaczenie podaje słownik języka hebrajskiego Pealim ↗.

Na wstępie przywołujemy fragment wiersza Zeldy w przekładzie Roberta Stillera. Tekst przekładu zamieszczono na stronie 7 publikacji „Lista żydowska - jeszcze jedno świadectwo Holokaustu”, Archiwum Państwowe w Opolu, 2014 (PDF) ↗.

Fotografia / reprodukcja
Bohdan Horbaczewski
Numer negatywu w spisie
Źródło podpisu
Spis dołączony do zbioru